Efekt pewności wstecznej to nieracjonalne przekonanie, że minione wydarzenia były do przewidzenia. Próby wyjaśniania efektu pewności wstecznej odnoszą się do dwóch płaszczyzn: poznawczego funkcjonowania człowieka (chodzi o interpretację zdarzeń z perspektywy znajomości ich rezultatów) i jego struktury osobowościowej (a raczej samej struktury JA – efekt pewności wstecznej pozwala utrzymać dobry obraz samego siebie).

Efekt pewności wstecznej – badania

  • Baruch Fischoff to amerykański psycholog, który zajął się zbadaniem efektu pewności wstecznej. Wraz ze swoją współpracownicą Ruth Beyth w serii eksperymentów wykazali, że ludzie zawyżają prawdopodobieństwo wyniku, który już jest znany (czyli zdarzenia, które już się zadziało). W jednym z badań (1972r.) poprosili oni studentów Uniwersytetu w Jerozolimie o ocenę prawdopodobieństwa wystąpienia istotnych zdarzeń, które mogą być skutkiem planowanej podróży prezydenta USA do Chin i ZSRR. Badanym zadano następujące pytania:
    1. Czy USA ustanowią stałe stosunki z ChRL?
    2. Czy prezydent Nixon spotka się z przewodniczącym Mao?
    3. Czy prezydent Nixon ogłosi, że jego podróż zakończyła się sukcesem?
    4. Czy grupa sowieckich Żydów zostanie aresztowana za próbę rozmowy z prezydentem Nixonem?
    5. Czy USA i ZSRR stworzą wspólny program kosmiczny?

Po zakończeniu tej podróży ci sami studenci zostali poproszeni o przypomnienie sobie jakie prawdopodobieństwa przypisywali konkretnym wydarzeniom. Okazało się, że studenci przypominali sobie (wbrew faktom), że przypisali większe prawdopodobieństwo zdarzeniom, które miały miejsce. Oczywiście tym wydarzeniom, które nie wystąpiły studenci przypisywali niższe prawdopodobieństwo niż w pierwszej fazie badania. Zatem uznać można, że ludzie mają skłonność do przeszacowywania trafności swoich sądów.

  • Efekt pewności wstecznej został też zbadany w odniesieniu do zakładów bukmacherskich. Zajmował się tym Thomas Gilovich, profesor psychologii z Uniwersytetu w Cornell. W przeprowadzonych przez siebie badaniach (dotyczących obstawiania sportów amerykańskich) wykazał, że ludzie chroniąc dobre myślenie o sobie są skłonni modyfikować swe przeszłe sądy zależnie od rozwoju sytuacji i aktualnego stanu wiedzy na temat zdarzeń.

 Efekt pewności wstecznej w praktyce

  1. W artykule dotyczącym efektu wyniku opisałam historię współzałożyciela firmy Apple. Ronald Wayne wycofał się po 12 dniach ze współpracy z dwoma pozostałymi założycielami (Steve Jobs i Steve Wozniak) odsprzedając swoje 10% udziałów za 800USD. Dziś te 10% miałoby zupełnie inną wartość pieniężną. Dziś. Ale w latach 70. ubiegłego wieku mało kto (jeśli w ogóle) przewidywał rewolucję na rynku komputerów osobistych i znaczenie działania w tej branży założycieli Apple. Z perspektywy czasu łatwo stwierdzić, że sukces Apple był do przewidzenia ze względu na innowacyjność produktów i talent Jobsa, ale dwa tygodnie po założeniu Apple niekoniecznie wydawało się to tak prawdopodobne.
  2. Interesujący przykład efektu pewności wstecznej przytacza Tadeusz Tyszka (1999) mówiąc o tym, że jedyną osobą publiczną prognozującą w latach 80. XX wieku upadek komunizmu w Polsce był Leszek Moczulski. Mało kto traktował wówczas tą opinię poważnie. Jednak po upadku systemu komunistycznego dały się słyszeć coraz bardziej powszechne głosy, ze było to do przewidzenia.
  3. Poza tym w Polsce to chyba dość częsty błąd, bo istnieje nawet ludowe porzekadło „mądry Polak po szkodzie” wskazujący być może na naszą narodową skłonność do nadużywania efektu pewności wstecznej. Nie znalazłam jednak na ten temat informacji o badaniach naukowych. Ale prowadzono je w odniesieniu do kultury zachodu i wschodu. Okazało się, że efekt pewności wstecznej występuje z większym nasileniem u Azjatów. W 2000r. Choi i Nisbett przeprowadzili badanie z udziałem Amerykanów i Koreańczyków. Podzielono ich na 3 grupy i wszystkim opowiedziano historyjkę o życzliwym i religijnym studencie seminarium duchownego, który śpiesząc się pewnego dnia na prowadzenie wykładu natknął się na leżącego mężczyznę, który prosił o pomoc. Pierwszą grupę poproszono po prostu o ocenę prawdopodobieństwa tego, że student udzieli pomocy. Drugiej grupie powiedziano, że udzielił pomocy i spytano jak oceniliby prawdopodobieństwo, że pomoże jakby nie wiedzieli jak się zachował. Trzeciej grupie powiedziano, że nie udzielił pomocy i też poproszono o ocenę prawdopodobieństwa gdyby im nie powiedziano. W pierwszej i drugiej grupie nie było różnic między narodowościami (obie grupy oceniały prawdopodobieństwo pomocy na około 80%). Jednak w grupie trzeciej różnice zaznaczyły się dość wyraźnie. Amerykanie stwierdzili, że oceniliby prawdopodobieństwo na 80% (czyli jak w grupie pierwszej). Koreańczycy natomiast uznali, że oceniliby prawdopodobieństwo na 50% i stwierdzili ze nie są zdziwieni zachowaniem studenta (Amerykanie byli). Wyniki tłumaczone są przez efekt pewności wstecznej i różnice kulturowe oraz wynikające z nich odmienne sposoby patrzenia na sytuację (z uwzględnieniem cech osobowych – Amerykanie lub z ich pominięciem – Koreańczycy).

A jak efekt pewności wstecznej działa na rynkach? Wiadomo, że rynek jest nieprzewidywalny. A jednak wielu inwestorów po wystąpieniu mało prawdopodobnego zdarzenia twierdzi, że to było do przewidzenia. Jako przykłady można podać takie sytuacje: odwrócenie trendu czy nagły trendowy ruch ceny (zwłaszcza gdy inwestor nie otworzył pozycji „ale wiedział, że cena wystrzeli”). Taka postawa uniemożliwia realną ocenę własnych zdolności do przewidywania i wyciągania wniosków z popełnianych błędów.

Podsumowując

Efekt pewności wstecznej mniej lub bardziej subtelnie ale zdecydowanie wpływa na nasze życie. Wpływ ten z jednej strony zaznacza się w trudności trafnej predykcji – nie należy przeceniać przy przewidywaniu ani własnych umiejętności 'prorokowania' ani własnej wiedzy na jakiś temat. Z drugiej, znajomość tego błędu poznawczego pokazuje to jak bardzo zniekształcony może być przezeń proces podejmowania decyzji (gdy opierając się na wiedzy po fakcie dokonuje się kolejnych wyborów). I w końcu, efekt pewności wstecznej bardzo łatwo pozwala podważyć autorytet gdy jego przewidywania czy antycypacje się nie sprawdziły (o czym wiadomo już po fakcie).

Eliminacja efektu pewności wstecznej wydaje się niemożliwa. Można jedynie próbować osłabiać jego moc oddziaływania np. przez próby rozważenia całego spektrum możliwych wydarzeń i próbę realnej oceny prawdopodobieństwa ich wystąpienia. Wtedy może okazać się, ze przewidywanie przyszłości wcale nie jest takie łatwe jak retrospektywnie można sądzić.

Marta Sokołowska

Psychoterapeuta z bogatym doświadczeniem zawodowym. Traderka korzystająca z wskazówek Niala Fullera. Opracuje ćwiczenia z psychologii tradingu oraz diagnostykę psychologicznych uwarunkowań tradingu.